Prof. Dr. M. Kürşat Gökcan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Uzmanı
TREN
Randevu: 0312 321 07 07

Paratiroit hastalıkları

Paratiroit bezleri kandaki kalsiyumu düzenler. Bu yazı en sık görülen paratiroit hastalığı olan hiperparatiroidiyi, belirtilerini, tanısını, kimlere ameliyat önerildiğini ve ameliyatın nasıl yapıldığını anlatır.

Prof. Dr. M. Kürşat Gökcan

Paratiroit bezleri nedir?

Paratiroit bezleri, boyunda tiroit bezinin arka yüzüne komşu, her biri pirinç tanesi büyüklüğünde dört küçük iç salgı bezidir. Adları tiroide benzese de görevleri tümüyle farklıdır: “parathormon” (PTH) adlı hormonu salgılayarak kandaki kalsiyum düzeyini dar bir aralıkta tutarlar. Kalsiyum kemiklerin sağlamlığı, kasların ve sinirlerin çalışması için gereklidir. Kalsiyum düştüğünde paratiroit bezleri daha çok hormon salgılar; bu hormon kemiklerden kana kalsiyum geçişini, böbreklerden kalsiyumun geri emilimini ve bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırır.

Primer hiperparatiroidi

Paratiroit bezlerinden birinin veya birkaçının gereğinden fazla hormon üretmesine primer hiperparatiroidi denir. Sonuçta kandaki kalsiyum yükselir. Hastaların büyük çoğunluğunda neden, tek bir bezde gelişen iyi huylu bir büyümedir (adenom). Daha az sıklıkla birden fazla bez büyümüştür. Paratiroit kanseri çok nadirdir.

Belirtileri nelerdir?

Günümüzde hastaların çoğunda hiçbir yakınma yoktur; hastalık başka bir nedenle yapılan kan tahlilinde kalsiyum yüksekliğinin fark edilmesiyle ortaya çıkar. Belirti veren hastalarda şunlar görülebilir:

  • Böbrek taşı
  • Kemik erimesi (osteoporoz) ve kolay kırık oluşması
  • Halsizlik, çabuk yorulma, kas ve eklem ağrıları
  • Unutkanlık, dikkat güçlüğü, keyifsizlik
  • Çok su içme ve sık idrara çıkma
  • Kabızlık, bulantı, iştahsızlık

Bu yakınmalar başka pek çok nedenle de görülebilir; tanı kan tahlilleriyle konur.

Tanı nasıl konulur?

Tanı, kanda kalsiyum ve parathormon düzeylerinin birlikte ölçülmesiyle konur: kalsiyum yüksekken parathormonun da yüksek ya da olması gerekenden yüksek bulunması tanıyı düşündürür. Hastalığın organlara etkisini değerlendirmek için D vitamini düzeyi, böbrek işlevleri, 24 saatlik idrarda kalsiyum, kemik yoğunluğu ölçümü ve gerektiğinde böbreklerin görüntülenmesi istenir.

Boyun ultrasonu, sintigrafi (sestamibi) ve dört boyutlu bilgisayarlı tomografi gibi görüntüleme yöntemleri tanı koymak için değil, ameliyat kararı verilen hastalarda hasta bezin yerini ameliyattan önce belirlemek için kullanılır.

Kimlere ameliyat önerilir?

Primer hiperparatiroidinin kalıcı tedavisi cerrahidir. Güncel uluslararası kılavuzlara göre, hastalığa bağlı yakınması veya bulgusu olan tüm hastalara, ameliyata engel bir durum yoksa cerrahi önerilir. Hiçbir yakınması olmayan hastalarda ise aşağıdakilerden herhangi birinin bulunması ameliyat için yeterlidir:

  • Kan kalsiyumunun normalin üst sınırını 1 mg/dL’den fazla aşması
  • Kemik yoğunluğu ölçümünde osteoporoz (T skoru −2,5 veya daha düşük) ya da omurgada kırık saptanması
  • Böbrek işlevlerinde azalma, görüntülemede böbrek taşı veya böbrekte kireçlenme, idrarla aşırı kalsiyum atılması
  • 50 yaşından genç olmak

Bu ölçütleri taşımayan hastalarda da hasta ve hekim birlikte karar vererek ameliyatı seçebilir.

Ameliyat nasıl yapılır?

Ameliyatta (paratiroidektomi) fazla çalışan bez veya bezler çıkarılır. Hasta bezin yeri ameliyattan önce görüntüleme ile belirlenebilmişse, ameliyat çoğu hastada küçük bir kesiyle doğrudan o beze yönelik olarak yapılabilir. Ameliyat sırasında kanda parathormon düzeyinin ölçülmesi, hasta bezin çıkarıldığını doğrulamaya yardımcı olur.

Paratiroit bezleri ses teli sinirlerine çok yakın yerleşir. Bu nedenle tiroit ameliyatlarında olduğu gibi paratiroit ameliyatlarında da intraoperatif sinir monitörizasyonundan yararlanıyoruz; sağlam paratiroit bezlerinin tanınması ve korunmasında floresans görüntüleme (NIRAF) yardımcı olur. Ameliyatın başlıca riskleri ses teli sinirinin etkilenmesine bağlı ses kısıklığı, kanama ve ameliyat sonrasında geçici kalsiyum düşüklüğüdür.

Ameliyattan sonra kalsiyum düzeyi izlenir; bir süre kalsiyum ve D vitamini desteği gerekebilir.

Ameliyat olmayan hastalar nasıl izlenir?

Ameliyat ölçütlerini taşımayan ve ameliyat olmayan hastalar düzenli izlenir: yılda bir kan kalsiyumu, D vitamini ve böbrek işlevleri, bir-iki yılda bir kemik yoğunluğu ölçülür. İzlemde kalsiyumun belirgin yükselmesi, böbrek taşı veya kırık gelişmesi, kemik yoğunluğunun azalması ya da böbrek işlevlerinin bozulması durumunda ameliyat yeniden değerlendirilir.

Diğer paratiroit hastalıkları

  • Sekonder hiperparatiroidi: Paratiroit bezlerinin, başka bir nedene (en sık kronik böbrek yetmezliği veya D vitamini eksikliği) yanıt olarak fazla çalışmasıdır. Tedavi öncelikle altta yatan nedene yöneliktir; seçilmiş hastalarda cerrahi gerekebilir.
  • Hipoparatiroidi: Parathormonun yetersiz olması ve kandaki kalsiyumun düşmesidir. En sık boyun ameliyatlarından sonra görülür; ellerde, ayaklarda ve ağız çevresinde uyuşma ve karıncalanma, kas krampları yapabilir. Kalsiyum ve D vitamini ile tedavi edilir.

Kaynaklar

  1. Bilezikian JP, Khan AA, Silverberg SJ, et al. Evaluation and Management of Primary Hyperparathyroidism: Summary Statement and Guidelines from the Fifth International Workshop. Journal of Bone and Mineral Research 2022.
  2. Wilhelm SM, Wang TS, Ruan DT, et al. The American Association of Endocrine Surgeons Guidelines for Definitive Management of Primary Hyperparathyroidism. JAMA Surgery 2016.